Sporządzenie testamentu daje spadkodawcy dużą swobodę w rozrządzeniu swoim majątkiem na wypadek śmierci. Wielu ludzi błędnie zakłada jednak, że testament pozwala całkowicie pominąć najbliższą rodzinę bez żadnych konsekwencji prawnych. Tymczasem polskie prawo spadkowe przewiduje instytucję zachowku, która chroni interesy majątkowe najbliższych krewnych, nawet jeśli zostali pominięci w testamencie. Wyjaśniamy, jak testament i zachowek funkcjonują względem siebie oraz co w praktyce ma pierwszeństwo.
Czym jest testament i jaką ma moc prawną?
Testament to jednostronne oświadczenie woli, w którym spadkodawca decyduje, komu i w jakiej części przypadnie jego majątek po śmierci. Może przybierać różne formy – najczęściej spotykany jest testament własnoręczny, notarialny lub allograficzny, sporządzony wobec urzędnika. Ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym, co oznacza, że jeśli spadkodawca skutecznie powołał do spadku określone osoby, to właśnie one dziedziczą majątek, a nie ustawowi spadkobiercy.
Swoboda testowania nie jest jednak nieograniczona. Spadkodawca może pominąć w testamencie nawet najbliższych krewnych, jednak takie osoby, jeśli spełniają ustawowe przesłanki, mogą domagać się zachowku – rekompensaty za pominięcie w dziedziczeniu.
Czym jest zachowek?
Zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, którzy zostali pominięci w testamencie lub otrzymali w spadku mniej niż wynosiłby ich udział zachowkowy. Uprawnionymi są zstępni spadkodawcy (dzieci, wnuki), jego małżonek oraz rodzice, o ile w konkretnej sytuacji dziedziczyliby z mocy ustawy.
Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału, jaki przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku osób trwale niezdolnych do pracy lub małoletnich – dwie trzecie tej wartości. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, a nie prawem do konkretnych przedmiotów wchodzących w skład spadku.
Czy testament może pozbawić kogoś zachowku?
Sam fakt pominięcia danej osoby w testamencie nie pozbawia jej automatycznie prawa do zachowku. Spadkodawca, chcąc skutecznie wyłączyć bliską osobę zarówno z dziedziczenia, jak i z prawa do zachowku, musiałby dokonać jej wydziedziczenia, wskazując w testamencie jedną z ustawowych przesłanek – np. uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy, dopuszczenie się przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub rodzinie, czy uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.
Wydziedziczenie musi być wyraźnie wskazane w testamencie wraz z podaniem konkretnej przyczyny. Samo pominięcie danej osoby, bez wskazania przyczyny wydziedziczenia, nie wywołuje takiego skutku – osoba pominięta zachowuje wówczas prawo do zachowku.
Testament kontra zachowek – co ma pierwszeństwo?
W praktyce testament i zachowek nie konkurują ze sobą tak, że jedno wyklucza drugie – funkcjonują na różnych płaszczyznach. Testament rozstrzyga o tym, kto dziedziczy majątek spadkodawcy, natomiast zachowek jest odrębnym roszczeniem pieniężnym, które może przysługiwać osobom pominiętym w testamencie, niezależnie od jego treści.
Innymi słowy, testament ma pierwszeństwo w zakresie ustalenia kręgu spadkobierców i podziału majątku, jednak nie może skutecznie pozbawić uprawnionego zachowku bez prawidłowego wydziedziczenia. Spadkobierca powołany w testamencie musi liczyć się z tym, że osoba uprawniona do zachowku będzie mogła dochodzić od niego zapłaty odpowiedniej kwoty.
Od kogo można dochodzić zachowku?
Roszczenie o zachowek kieruje się przede wszystkim przeciwko spadkobiercom powołanym w testamencie. Jeżeli jednak zachowek nie może zostać w pełni zaspokojony z tego źródła, uprawniony może dochodzić brakującej kwoty od osób, które otrzymały od spadkodawcy darowizny doliczane do spadku, a w niektórych przypadkach – od zapisobierców windykacyjnych. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy spadkodawca za życia rozdysponował znaczną częścią majątku w formie darowizn, ograniczając w ten sposób realną wartość spadku podlegającą podziałowi.
Termin przedawnienia roszczenia o zachowek
Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od dnia ogłoszenia testamentu. Gdy uprawniony dochodzi zachowku w związku z otrzymaniem przez inną osobę darowizny doliczanej do spadku, termin ten liczy się od dnia otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Po upływie tego terminu roszczenie wygasa i nie może być skutecznie dochodzone przed sądem, chyba że zobowiązany dobrowolnie spełni świadczenie.
Testament czy zachowek?
Testament daje spadkodawcy dużą swobodę w decydowaniu o losie swojego majątku, jednak nie pozwala na całkowite pominięcie najbliższej rodziny bez ryzyka roszczeń o zachowek. Testament rozstrzyga o kręgu spadkobierców, a zachowek pozostaje odrębnym mechanizmem ochrony interesów majątkowych osób najbliższych spadkodawcy. Osobom planującym testament, jak i tym pominiętym w dziedziczeniu, rekomendujemy konsultację z adwokatem specjalizującym się w prawie spadkowym.
